افزایش بیسابقه چاقی و دیابت، هر دو به عنوان معضلهای بزرگ سلامتی، جوامع را در سراسر دنیا و ایران دچار چالش کرده است. ارتباط تنگاتنگ این دو بیماری باعث شده امروز در تمام گایدلاینها و مطالعات علمی، کنترل چاقی به عنوان کلید پیشگیری و مدیریت دیابت به ویژه نوع دو معرفی شود.
دیابت چیست؟ | مروری علمی و تخصصی
دیابت گروهی از بیماریهاست که با افزایش غیرعادی قند خون شناخته میشود. دیابت نوع ۱ نوعی بیماری خودایمنی است که طی آن، سیستم ایمنی به سلولهای بتا پانکراس (تولیدکننده انسولین) حمله میکند و بیشتر در سنین پایین رخ میدهد. دیابت نوع ۲ اما بیشتر به علت مشکل در گیرندههای انسولین در سطح سلولهای بدن رخ میدهد و در بزرگسالان و اخیراً کودکان چاق شایع شده است.
افزایش قند خون ناشی از عدم تولید یا عملکرد ناکافی هورمون انسولین است. انسولین در تنظیم و کاهش قند خون نقش اساسی دارد. طبق گفته دکتر احمد کوشا، رئیس مرکز بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت، دو درصد مرگومیر کشور ناشی از دیابت است.
دیابت نوع۲ تا حد زیادی قابل پیشگیری است و تغییر سبک زندگی، کاهش وزن حتی به میزان ۵ تا ۱۰ درصد، میتواند ابتلا یا پیشرفت بیماری را تا ۶۰ درصد کاهش دهد!
چاقی چیست و چگونه منجر به دیابت میشود؟
چاقی به حالتی اطلاق میشود که میزان کالری دریافتی از میزان مصرف بالاتر رفته و مازاد انرژی به شکل چربی ذخیره میشود. شاخص توده بدنی (BMI) بالای ۳۰ یا چاقی شکمی (دور کمر بالا)، قویترین عامل خطری است که در بروز دیابت نقش دارد.
علت چاق شدن افراد
دلایل اصلی چاقی شامل پرخوری، کمتحرکی، وراثت، برخی بیماریها و مشکلات هورمونی، ژنتیک و سوخت و ساز پایین بدن است. ژنتیک در استعداد چاقی نقش مهمی دارد؛ یعنی افرادی با زمینه ارثی، حتی با مصرف کالری معمولی هم سریعتر چاق میشوند.
چگونه چاقی باعث ابتلا و پیشرفت دیابت میشود؟ | مکانیسم علمی
- افزایش مقاومت به انسولین:با افزایش بافت چربی (خصوصاً اطراف شکم)، سلولها نسبت به انسولین مقاوم میشوند، بدن انسولین بیشتری ترشح میکند اما قند خون همچنان بالا میماند.
- اختلال ترشح هورمونها (لپتین و آدیپونکتین):هورمونهای دخیل در اشتها و متابولیسم دچار عدم تعادل شده و کنترل وزن سختتر میشود.
- التهاب مزمن:سلولهای چربی مواد التهابی آزاد میکنند که احتمال آسیب به سلولهای تولیدکننده انسولین را افزایش میدهد.
- اثر چاقی بر خواب و دیابت:مشکلات خواب (آپنه خواب یا کمبود خواب) که در افراد چاق رایج است، مقاومت به انسولین را تشدید و کنترل قند را سختتر میکند.
انواع دیابت و نقش چاقی در هرکدام
- دیابت نوع ۱: عمدتاً خودایمنی اما چاقی و اضافهوزن میتواند بیماری را پیچیدهتر کند.
- دیابت نوع ۲: اصلیترین نوع مرتبط با چاقی؛ ۹۰٪ مبتلایان به دیابت نوع ۲ چاق یا اضافه وزن دارند.
- دیابت حاملگی (GDM): در زنان چاق شایعتر است و ریسک دیابت دائم را بالا میبرد.
- دیابت نوجوانی: شیوع دیابت نوع ۲ در کودکان و نوجوانان چاق به شدت افزایش یافته است.
آمار جدید ایران و جهان درباره چاقی و دیابت
- بیش از ۷۰ درصد دیابتیهای ایرانی اضافه وزن یا چاقی دارند.
- ۹۰ درصد مبتلایان به دیابت نوع ۲ در سراسر دنیا چاق هستند.
- کودکان چاق ۴ برابر بیشتر از همسالان خود در خطر دیابت جوانی هستند.
چه عواملی باعث تشدید ارتباط چاقی و دیابت میشوند؟
- تغذیه ناسالم: رژیم پرکالری، چربی اشباع و قند ساده
- بیتحرکی: ورزش نکردن مقاومت انسولینی را افزایش میدهد.
- خواب ناکافی یا بیکیفیت: مختل شدن تنظیم هورمونها و افزایش وزن
- افزایش سن: سالخوردگان، حتی لاغر، مستعد دیابت نوع ۲ هستند.
- سابقه خانوادگی یا دیابت بارداری: ریسک چند برابر بیشتر است.
- فشارخون و کلسترول بالا (سندرم متابولیک): خطر دیابت نوع دوم را بیشتر میکند.
پیشگیری و مدیریت چاقی و دیابت | آخرین توصیههای تخصصی
مهمترین راهکارهای پیشگیری از دیابت و چاقی
- کاهش وزن حتی به میزان ۵ تا ۱۰ درصد (کلیدیترین اقدام برای پیشگیری نوع ۲)
- رژیم غذایی سالم: فیبر بالا، چربی سالم و قند کمتر
- ورزش منظم: حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت متوسط مانند پیادهروی در هفته
- خواب مناسب: ۷ تا ۹ ساعت خواب باکیفیت شبانه
- کاهش استرس
- پایش منظم قند خون و BMI
- درمان اختلالات خواب
- آموزش و آگاهیرسانی به کودکان و والدین درباره سبک زندگی سالم
اگر به دیابت مبتلا هستید، بدانید!
- اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی
- کاهش استرس
- درمان دارویی مناسب (در نوع ۱ انسولین، در نوع دو دارو+گاهی انسولین)
- کاهش وزن حتی ۵ کیلوگرم میتواند نیاز به دارو را کم کند
نقش داروها و مراقبتهای پزشکی نوین
- داروهای جدید (GLP-1 Agonistها و SGLT2 inhibitors) همزمان بر کاهش وزن و کنترل قند خون اثر دارند و به عنوان استاندارد جدید توصیه میشوند.
- جراحی چاقی (bariatric surgery): برای برخی بیماران دیابتی چاق، درمان قطعی محسوب میشود و میتواند دیابت را وارد فاز خاموش کند.
پرسشهای پرتکرار کاربران درباره دیابت و چاقی
آیا همه افراد چاق دیابت میگیرند؟
خیر، اما ریسک ابتلا تا ۷ برابر بیشتر است.
اگر لاغر باشم، دیابت نمیگیرم؟
نه، دیابت نوع ۲ حتی در افراد لاغر با ژنتیک و عوامل زمینهای دیده میشود ولی ریسک آن خیلی کمتر است.
در کودکان چاق، چه زمانی باید تست قند داد؟
در تمام کودکان با اضافه وزن و عوامل خطر (سابقه خانوادگی یا علائم مقاومت به انسولین) توصیه به غربالگری از ۱۰ سالگی میشود.
آیا برگشت دیابت بعد از کاهش وزن ممکن است؟
اگر فرد دوباره به سمت سبک زندگی ناسالم برود، ریسک بازگشت بیماری وجود دارد.
جمعبندی علمی و توصیه نهایی متخصص
چاقی بهویژه چاقی شکمی، قویترین عامل خطر ابتلا و پیشرفت دیابت نوع ۲ است؛ به طوری که بیش از ۹۰ درصد موارد این بیماری در فرد چاق یا دارای اضافه وزن ایجاد میشود. موثرترین روش پیشگیری و حتی درمان دیابت نوع ۲، کاهش وزن، تغذیه سالم، ورزش منظم و سبک زندگی فعال است. کنترل استرس، خواب کافی و مدیریت دقیق بیماریهای زمینهای، نقش کلیدی دیگری دارند.